Jan Szwejda - więzień Pawiaka i Oświęcimia - dane biograficzne

Lista zamordowanych więźniów Pawiaka
- Palmiry 17.07.1941 r.

 

  1. Bogdan Marian (Edmund)
  2. Bolechowski Bolesław (P, Oddz.I)
  3. Bolesławski Bolesław
  4. Borowiński Józef
  5. Bróg Jan (P, Oddz. III)
  6. Czapla Władysław
  7. Czapliński Stanisław (Mieczysław) (P, Oddz. III)
  8. Dudkiewicz Edward
  9. Dymek Zygmunt
  10. Fergosiński Benon
  11. Gawrońska Helena (S)
  12. Godlewski Michał (ur.1901)
  13. Jędrusiak Szymon
  14. Jędrusik Zygfryd
  15. Kopiec Eugeniusz
  16. Karnawalski (Kornawalski) Witold
  17. Łatkowski (Ładkowski) Adam (P, Oddz. I)
  18. Marchell (Marszelożek) Stanisław
  19. Mirosław Aleksander
  20. Nawrocka Irena (S)
  21. Nawrocka Klementyna (S)
  22. Papiernik Zachariasz
  23. Pasikowski Wacław
  24. Piątkowski Kazimierz (Paweł) (P)
  25. Piotrowski (Piórkowski) Piotr
  26. Pluciński Zbigniew
  27. Płatek Józef
  28. Polkowska Gabriela (ur.1908) (S)
  29. Przybylski Zygmunt
  30. Rejmond (Reymont) Bolesław
  31. Sobczyk - Sobczyński Jakub
  32. Szwejda Jan (ur.1905)
  33. Tkaczak (Tkaczyk) Cecylia (P)
  34. Tkaczyk Stefania (P)
  35. Wojciechowski Zygmunt (P, Oddz. III)
  36. Wojnowski Mieczysław
  37. Zantman Stanisław
  38. Zieliński Kazimierz

Powyższa lista zawiera nazwiska 38 więźniów Pawiaka straconych 17.07.1941 r. w Palmirach (na Pawiaku z reguły umieszczano więźniów politycznych). Osoby skazane na śmierć zebrano w przeddzień egzekucji w celi „transportowej” VIII oddziału Pawiaka. Egzekucję przeprowadzono następnego dnia o świcie. Większość autorów opisujących tę zbrodnię uważa, że rozstrzelano wtedy 47 (lub 48) osób - w tym 10 (lub 11), prawdopodobnie spoza Pawiaka. Wśród ofiar było 6 kobiet. Na liście zaznaczono osoby, co do których nie ma wątpliwości, że pochodziły z Pawiaka (P), lub żeńskiego budynku Pawiaka - Serbii (S). Ofiary zbrodni z 17.07.1941 r. spoczywają na cmentarzu w Palmirach, w zbiorowej mogile, w pierwszej kwaterze od wejścia, w ósmym rzędzie grobów.
Podczas ekshumacji zwłok, przeprowadzonej w 1946 r., zidentyfikowano zaledwie 10 osób (pogrubiona czcionka). Według dotychczasowych ustaleń była to ostatnia egzekucja w Palmirach. 

Jan Szwejda - więzień Pawiaka i Oświęcimia - dane biograficzne

Jan Szwejda, nr 32 na sporządzonej liście, był więźniem Pawiaka od końca sierpnia 1940 r. (dane według R. Domańskiej z 1978 r., CA MSW, sygn.151/182).
Jan Szwejda urodził się 11.08.1905 r. w Wilkowiecku (w 2007 r. gm. Opatów, pow. kłobucki, woj. Śląskie). Zginął w wieku 36 lat. Jan był synem Marcina Szwejdy i Antoniny z domu Płuska. Miał liczne rodzeństwo: Ignacy (ur. 1886), Hanna (ok.1887- ok.1968), Roman (1889 - 1941), Andrzej (ur. 1891), Julianna (ur. 1894), Józef (1897 - 1899), Marianna (ur. 1898) i Cecylia (1901 - 1972). Świadectwo dojrzałości Jan Szwejda uzyskał w 1927 r. w Gimnazjum im. R. Traugutta w Częstochowie (jego ojciec przyjeżdzał na zebrania rodziców w ludowym stroju). Następnie ukończył studia prawnicze w Warszawie; po czym był zatrudniony w ZUS w Warszawie na stanowisku prawnika. W lipcu 1936 r. mieszkał w Warszawie przy ulicy Olszewskiej 17 m. 1.
W literaturze dotyczącej jego osoby widnieją wzmianki, że był - porucznikiem WP, szefem KOP, szefem milicji KOP, działaczem KOP. W żołnierskim mundurze był widziany w Częstochowie po raz ostatni w 1939 r. Ten oficer Wojska Polskiego miał także artystyczne zamiłowania – malował obrazy; pozostało po nim kilka nie dużych pejzaży, świadczących o jego wrażliwej duszy.
Jak wynika z grypsu Mariana Metelskiego do Walburgi Urszuli Prange na Serbii, w dniu 27.09.1940 r. Jan przebywał na Pawiaku na Oddziale III, w celi nr 40, razem z M.Metelskim (zbiory grypsów według R. Domańskiej z 1988 r. w MW"P", ks.nab.1233/80). W tym czasie na Serbii przebywała także żona Jana Szwejdy - Marta, aresztowana razem z nim. Potwierdzają to m.in. grypsy Kamili ¯ukowskiej z września 1941 r. do rodziców i do rodziny (grypsy według R.Domańskiej z 1988 r., w MHPRR, pośród listów opatrzonych nr inw. 5817, 6674, 7053 lub 7054, 172/Dep.)1)
Marta pochodziła z dzielnicy Ostatni Grosz w Częstochowie i była modystką. Prawdopodobnie Jan i Marta Szwejdowie zostali zatrzymani w Warszawie. Po ślubie w Częstochowie, najprawdopodobniej w święta Bożego Narodzenia w 1939 r., wyjechali do Warszawy. Małżeństwo Jana i Marty Szwejdów trwało na wolności około 8 miesięcy; małżonkowie nie pozostawili potomstwa.
Dnia 6 stycznia 1941 r. Jan Szwejda został deportowany z Pawiaka do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, w transporcie liczącym 505 więźniów (do pociągu z Pawiaka dołączono w Częstochowie wagony z więźniami z Częstochowy i z Radomia). U celu transport znalazł się 7.01.1941 r. po północy. Więźniowie otrzymali numery obozowe mieszczące się w przedziale 7881 - 8389.
Więźniem Oświęcimia był także brat Jana – kapitan, dr medycyny Roman Szwejda (nr obozowy 12334) - aresztowany w nocy z 10 na 11 lutego 1941 r. w Częstochowie razem z żoną (tzw. akcja lutowa gestapo), a następnie przewieziony z więzienia na Zawodziu do Oświęcimia transportem w dniu 5.04.1941 r. (115 osób). Roman został rozstrzelany 2.08.1941 r. (według hitlerowskiego zawiadomienia zmarł w obozie 3.08.1941 r.). Roman Szwejda wiedział o deportacji brata z Pawiaka do Oświecimia. Jan zginął w Palmirach około dwóch tygodni wcześniej przed śmiercią Romana - Jan musiał więc być przewieziony z powrotem do Warszawy w nie ustalonym dotąd dniu, między styczniem a lipcem 1941 r.
Marta Szwejdowa natomiast została wywieziona z Pawiaka 22.09.1941 r. do Ravensbrück - był to pierwszy transport 274 kobiet z Pawiaka do tego obozu (dotarło 271). Marta przeżyła Pawiak i Ravensbrück; została uwolniona najprawdopodobniej w wyniku akcji Szwedzkiego Czerwonego Krzyża w 1945 r., to jest ewakuacji więźniarek do Szwecji, najpóźniej w ostatniej dekadzie kwietnia 1945 r. Powróciła do kraju, odwiedziła rodzinę męża; później kontakt z nią został urwany. Prawdopodobnie mieszkała na Wybrzeżu.
W Ravensbrück natomiast została rozstrzelana bratowa Jana - Aleksandra Szwejda, z transportu specjalnego Kielce - Częstochowa z 30. 07.1941 r.,który dotarł do obozu 2/3.08.1941 r. (czyli w dniu śmierci jej męża Romana). Obie szwagierki Marta i Aleksandra spotkały się w Ravensbrück. Aleksandra zginęła w zbiorowej egzekucji trzynastu częstochowianek 13.04.1942 r. (w tej egzekucji śmierć poniosły także trzy kielczanki i jedna kobieta z nie ustalonej miejscowości).
Roman i Aleksandra Szwejda po aresztowaniu we własnym domu zostali uwięzieni na Zawodziu w Częstochowie (mężczyzn przejściowo osadzono w zamienionym na areszt budynku Gimnazjum im. R. Traugutta przy ul. Jasnogórskiej i Staszica). Po usunięciu lokatorów z domu Romana i Aleksandry Szwejdów (z wyjątkiem ich 2 małoletnich córek, które pozostawiono w mieszkaniu) władze okupacyjne Częstochowy około 1944 r. urządziły tu szpital dla rannych powstańców z Warszawy, zmuszonych do opuszczenia stolicy. Dramat rodziny poprzedziła śmierć brata Aleksandry w Katyniu - inż. Tadeusza Brzozowskiego (1899-1940).
Jan Szwejda podzielił los wielu Polaków walczących o wolność ojczyzny. Dla wszystkich pozostanie przykładem bohaterstwa i głębokiego patriotyzmu.
1) Ze względu na zmiany organizacyjne wielu instytucji podane zbiory archiwalne mogą znajdować się w innych miejscach.

Literatura:
Bartoszewski Władysław, Palmiry, Warszawa 1969.
Bartoszewski Władysław, Warszawski pierścień śmierci 1939-1944, Kraków 1967. (W wydaniu II rozszerzonym - Warszawa 1970, mylnie wymieniono 2 osoby o nazwisku Jan Szwejda - fakty dotyczą tej samej osoby Jana Szwejdy.)
Domańska Regina, Pawiak. Więzienie gestapo. Kronika z lat 1939 -1945, Warszawa 1978.
Domańska Regina, Pawiak - kaźń i heroizm, Warszawa 1988. (W tym błąd odnośnie miejsca urodzenia Jana Szwejdy, data urodzenia właściwa).
Gliński Jan Bohdan, Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów ofiar II wojny światowej, Wrocław 1997.
Kiedrzyńska Wanda, Ravensbrück. Kobiecy obóz koncentracyjny, Warszawa 1965.
Księgi zgonów z Auschwitz, Fragmenty, cz. III, Monachium - New Providence - Londyn - Paryż 1995.
Pietrzykowski Jan, Cień swastyki nad Jasną Górą, Katowice 1985. (Autor to częstochowianin, więzień gestapo i nkwd, oraz prokurator i członek Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.)
Smoleń Kazimierz red., Aby świat się dowiedział - nielegalne dokumenty z obozu w Ravensbrück, Oświęcim 1969.
Snoch Bogdan, Mała encyklopedia Częstochowy, Częstochowa 2002.
Wanat Leon, Za murami Pawiaka, Warszawa 1985. (W tym nie wyjaśnione aresztowanie Jana Szwejdy na Pawiak w grudniu 1940 r.)
A także:
Informacja siostrzenicy Jana Szwejdy - pani Zofii Z. z Częstochowy (2007 r.), (w jej zbiorach 2 fotografie Jana, 2 obrazy, przekaz pocztowy i list do siostry Cecylii.)
Informacja bratanicy Jana Szwejdy - z Warszawy (2007 r.) - świadek aresztowania rodziców w 1941 r. (nie proszono o zgodę na podanie jej nazwiska.)

Opracowanie: TZP.
Częstochowa 12.06.2007 r.

Rozdzielnik:
II Liceum Ogólnokształcące im. R. Traugutta , 42-200 Częstochowa, ul. Kilińskiego 62,
Jadwiga Boryta-Nowakowska, Polski Czerwony Krzyż, Komitet Uczczenia Ofiar Zbrodni Niemieckich w Palmirach, 00-591 Warszawa ul. Mokotowska 14,
Klub Miłośników Historii Częstochowy i Okolic, 42-217 Częstochowa, ul. Kopernika 4,
Towarzystwo Genealogiczne Ziemi Częstochowskiej, 42-217 Częstochowa, ul. Focha 19/21
Władysław Bartoszewski, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 00-926 Warszawa, ul. Wspólna 2. 

Log in to comment

Jurek14 (Jerzy Bardziński) Avatar
Jurek14 (Jerzy Bardziński) odpowiedział w temacie: #34688 1 miesiąc 1 tydzień temu
Świadectwo dojrzałości Jan Szwejda uzyskał w 1927 r. w Gimnazjum im. R. Traugutta w Częstochowie (jego ojciec przyjeżdzał na zebrania rodziców w ludowym stroju) - Ojciec Jana Szwejda - Marcin Szwejda zmarł w Wilkowiecku w 1918 roku. Nie mógł w 1927 roku przyjeżdzać na zebrania rodziców na ludowym stroju.